Veel ernstige arbeidsongevallen worden voorafgegaan door meerdere kleine incidenten en bijna-ongevallen. Deze zogenoemde near misses zijn vaak vroege signalen dat er iets misgaat in processen, gedrag of omstandigheden. Toch worden near misses nog te weinig gemeld, terwijl ze juist van grote waarde zijn voor het verbeteren van arboveiligheid.
In dit artikel leggen we uit wat near misses zijn, waarom het melden ervan zo belangrijk is en hoe organisaties incidentmeldingen effectief kunnen inzetten om veilig werken structureel te verbeteren.
Wat is een near miss?
Een near miss (bijna-ongeval) is een gebeurtenis waarbij geen letsel of schade is ontstaan, maar waarbij dit wel had kunnen gebeuren. Het verschil met een incident is dat de gevolgen uitblijven, niet dat het risico ontbreekt.
Voorbeelden van near misses:
- een medewerker glijdt uit maar valt net niet
- een last valt bijna om
- een machine stopt onverwacht zonder letsel
- een voertuig mist een aanrijding op het nippertje
Hoewel er geen directe schade is, laat een near miss zien dat er een reëel veiligheidsrisico aanwezig is.
Verschil tussen incident, ongeval en near miss
Het is belangrijk onderscheid te maken:
- Near miss: bijna-ongeval zonder schade of letsel
- Incident: gebeurtenis met lichte schade of verstoring
- Ongeval: gebeurtenis met letsel, verzuim of ernstige schade
Alle drie leveren waardevolle informatie op, maar near misses bieden vaak de meeste preventieve waarde. Ze geven de kans om in te grijpen vóórdat er iets ernstigs gebeurt.
Waarom near misses melden zo belangrijk is
Near misses zijn gratis leermomenten. Ze laten zien waar processen, instructies of omstandigheden tekortschieten zonder dat er direct slachtoffers zijn.
Het melden van near misses:
- vergroot het veiligheidsbewustzijn
- helpt patronen en trends te herkennen
- voorkomt herhaling van gevaarlijke situaties
- draagt bij aan een open veiligheidscultuur
- verlaagt het risico op ernstige ongevallen
Organisaties met een hoge meldingsbereidheid hebben aantoonbaar minder zware incidenten.
Wettelijk kader en verantwoordelijkheid
De Arbowet verplicht werkgevers om arbeidsongevallen te registreren en te onderzoeken. Hoewel near misses niet expliciet wettelijk meldplichtig zijn, vallen ze wel onder de zorgplicht van de werkgever.
Werkgevers zijn verantwoordelijk voor:
- het signaleren van risico’s
- het nemen van preventieve maatregelen
- het creëren van een veilige meldcultuur
Near misses vormen een belangrijke informatiebron om aan deze verplichtingen te voldoen.
De rol van meldcultuur bij arboveiligheid
Een effectieve meldcultuur is cruciaal. In organisaties waar melden wordt gezien als ‘klagen’ of ‘schuld aanwijzen’, blijven risico’s vaak onzichtbaar.
Kenmerken van een gezonde meldcultuur:
- medewerkers voelen zich veilig om te melden
- meldingen worden serieus genomen
- er volgt zichtbare opvolging
- melden leidt tot verbetering, niet tot schuld
Wanneer medewerkers zien dat meldingen daadwerkelijk leiden tot acties, neemt de meldingsbereidheid toe.
Van melding naar verbetering
Een melding heeft pas waarde als deze wordt opgevolgd. Effectieve opvolging bestaat uit:
- Analyse van de melding
Wat ging er bijna mis en waarom? - Bepalen van maatregelen
Technisch, organisatorisch of gedragsmatig. - Terugkoppeling aan de melder
Dit vergroot vertrouwen en betrokkenheid. - Monitoring en evaluatie
Worden vergelijkbare meldingen voorkomen?
Door deze stappen structureel te volgen, wordt melden een vast onderdeel van veiligheidsmanagement.
Samenhang met RI&E, LMRA en toolboxen
Near miss-meldingen staan niet los van andere veiligheidsprocessen:
- RI&E: near misses geven input voor het actualiseren van risico’s
- LMRA: signalen uit meldingen helpen bij bewustwording voorafgaand aan werkzaamheden
- Toolboxmeetings: near misses zijn waardevolle praktijkvoorbeelden
Door meldingen te koppelen aan deze processen ontstaat een lerende organisatie.
Veelgemaakte fouten bij incidentmeldingen
In de praktijk zien we vaak:
- meldingen verdwijnen in een mailbox
- geen analyse of opvolging
- geen terugkoppeling aan medewerkers
- focus alleen op ongevallen, niet op near misses
- te hoge drempel om te melden
Deze fouten ondermijnen het vertrouwen in het meldsysteem.
Near miss melden als onderdeel van professioneel veiligheidsmanagement
Binnen professioneel veiligheidsmanagement zijn incident- en near miss-meldingen essentieel voor:
- ISO 45001
- VCA en VCA Max
- audits en inspecties
- continue verbetering (PDCA-cyclus)
Aantoonbaarheid en inzicht in trends spelen hierbij een steeds grotere rol.
Conclusie: near misses zijn sleutel tot preventie
Near misses zijn geen kleine gebeurtenissen, maar waardevolle signalen. Door bijna-ongevallen serieus te nemen en structureel te analyseren, kunnen organisaties risico’s beheersen voordat er slachtoffers vallen.
Een sterke meldcultuur, duidelijke opvolging en verbinding met andere veiligheidsprocessen vormen de basis voor duurzame arboveiligheid en veilig werken.