Veilig werken in ATEX-zones: Toolbox voor de werkvloer
Introductie: waarom is ATEX zo belangrijk?
Werken in ATEX-zones betekent werken in gebieden waar explosiegevaar bestaat door de aanwezigheid van brandbare gassen, dampen, nevels of stof. Als veiligheidskundige zie ik dat medewerkers zich vaak onvoldoende bewust zijn van de risico’s in ATEX-omgevingen, zoals technische ruimtes, opslagplaatsen van oplosmiddelen, of silo’s met graan- en houtstof. Eén vonkje of onoplettendheid kan hier ernstige gevolgen hebben. Aandacht voor ATEX is dus geen luxe, maar pure noodzaak voor veilig werken.
Wat zijn de risico’s in ATEX-zones?
In ATEX-zones is het risico op explosies altijd aanwezig als drie factoren samenkomen: een brandbare stof, zuurstof en een ontstekingsbron. Dit gebeurt sneller dan velen denken. Voorbeelden uit de praktijk:
- Een medewerker gebruikt elektrisch gereedschap in een opslagruimte met vluchtige stoffen: vonkvorming kan een explosie veroorzaken.
- Stofophoping in een silo: een kleine vonk door statische elektriciteit laat het stof ontbranden.
- Slecht afgesloten vaten met oplosmiddelen: dampen verspreiden zich en vormen samen met lucht een explosief mengsel.
- Het dragen van ‘gewone’ werkkleding in plaats van antistatische kleding: statische ontlading kan de ontstekingsbron zijn.
Wet- en regelgeving: wat moet je weten over ATEX?
De Europese ATEX-richtlijnen (ATEX 114 en ATEX 153) en de Nederlandse Arbowet verplichten werkgevers om explosiegevaar te inventariseren en te beheersen. Wat betekent dit concreet?
- Werkgever moet een explosieveiligheidsdocument (EVD) opstellen en bijhouden.
- Werkplekken moeten duidelijk als ATEX-zone (0, 1, 2 voor gas/damp; 20, 21, 22 voor stof) zijn gemarkeerd.
- Alleen goedgekeurde (ATEX-gecertificeerde) apparatuur mag in deze zones gebruikt worden.
- Medewerkers hebben recht op voorlichting en instructie over veilig werken in ATEX-zones.
Wat gaat er vaak mis in de praktijk?
Veelvoorkomende fouten die ik als veiligheidskundige tegenkom:
- Gebruik van niet-ATEX-goedgekeurd gereedschap of mobiele telefoons in gevaarlijke zones.
- Onvoldoende schoonmaken van stof, waardoor er onveilige ophopingen ontstaan.
- Het negeren van zone-aanduidingen of -afzettingen (“even snel iets pakken”).
- Werkkleding met synthetische vezels dragen in plaats van antistatische kleding.
- Geen melding maken van defecte apparatuur of lekkages.
Hoe werk je veilig in ATEX-zones?
Hieronder praktische maatregelen en concrete do’s en don’ts:
Do’s
- Controleer altijd vóór je een ATEX-zone betreedt of je de juiste (ATEX-gecertificeerde) PBM’s en gereedschappen gebruikt.
- Draag antistatische werkkleding en veiligheidsschoenen.
- Houd werkplekken schoon en vrij van stof- of dampophoping.
- Volg de werkinstructies en meld afwijkingen direct bij de leidinggevende of veiligheidskundige.
- Wees alert op lekkages, beschadigingen en ongebruikelijke geuren.
Don’ts
- Gebruik nooit standaard gereedschap, lampen of elektrische apparaten in ATEX-zones.
- Negeer nooit waarschuwingsborden of zoneafzettingen.
- Bewaar geen onnodige materialen of afval in ATEX-zones.
- Draag geen synthetische kleding of sieraden die statische elektriciteit kunnen opwekken.
- Voer geen niet-geautoriseerde werkzaamheden uit in ATEX-zones.
Wat kun je vandaag al verbeteren?
- Controleer je eigen kleding en PBM’s voordat je een ATEX-zone betreedt.
- Vraag altijd om uitleg als je twijfelt of je veilig werkt in een ATEX-zone.
- Meld direct onveilige situaties, lekkages of storingen.
- Zorg dat je werkplek altijd netjes en opgeruimd is.
- Spreek collega’s aan als ze onveilig gedrag vertonen in ATEX-zones.
Gespreksvragen voor de toolbox
1. Heb je weleens een onveilige situatie in een ATEX-zone meegemaakt? Wat gebeurde er?
2. Welke risico’s zie jij het meest in jouw werkgebied met betrekking tot ATEX?
3. Weet jij waar de ATEX-zones op jouw locatie zich precies bevinden?
4. Welke veiligheidsmaatregelen vind jij lastig of onduidelijk bij het werken in ATEX-zones?
5. Wat doe jij als je ziet dat iemand niet de juiste PBM’s of gereedschappen gebruikt in een ATEX-zone?
Samenvatting
Werken in ATEX-zones vraagt om extra alertheid en discipline. Explosiegevaar ligt altijd op de loer als je niet volgens de regels werkt. Door de risico’s te herkennen, de juiste PBM’s en apparatuur te gebruiken, en elkaar aan te spreken op veilig gedrag, kunnen we samen ongelukken voorkomen. Onthoud: veilig werken in ATEX-zones begint bij jezelf en vraagt om voortdurende aandacht.